آذربايجان . وى در آغاز كار غلام سلطان محمود سلجوقى بود و در دستگاه او تربيت و ترقى يافت تا به رتبهء امارت رسيد و به حكومت آذربايجان منصوب شد . پس از آن ، سلطان مسعود زوجه طغرل ابن محمد برادر متوفاى خود را به او داد ، و او تربيت و اتابكى ملك ارسلان ابن طغرل را بر عهده گرفت ، و بعدها او را به سلطنت رسانيده در دفع مخالفان او و قلع قمع باطنيان سعى تمام نمود . چنان كه مؤيد آى ابه را در خراسان واداشت كه خطبه به نام ارسلانشاه كند ، و همچنين در سنهء 557 ه . ق . گرجيان را شكست سخت داده قسمتى از اران و آذربايجان را از آن قوم پس گرفت . پس از اتابك ايلدگز پسرش محمد ، معروف به جهان پهلوان ، اتابك آذربايجان شد . تاريخ وفات او را در 569 و 571 نيز گفته‌اند . اتابكان دولت سلجوقى كه بر نظام لشكرى استوار بود فرماندهى لشكرهاى ايشان را غلامانى ترك در دست داشتند . اين غلامان آنچنان وفادارى خود را به مخدومين خويش به اثبات رسانيده بودند كه به مقامات عالى لشكرى رسيدند و غالبا به سپهسالارى نيز مىرسيدند . هربار كه سلطان ، ناحيه‌اى از كشور را به عنوان تيول به يكى از شاهزادگان واگذار مىكرد ، يكى از اين سرداران را كه سابقهء غلامى داشتند به خدمت او مىگماشت و وى را مربى آن شاهزاده مىكرد . اين شخص را اتابك كه در تركى به معناى پدر است مىخواندند . اتابك وظيفه داشت كه قلمرو اقطاعى شاهزاده را از طرف او اداره كند . اتابكان در اواخر دورهء سلجوقى كه دولت ضعيف شده بود هر كدام در ناحيه‌اى براى خود دولتى تشكيل دادند كه به نام دولت اتابكان مشهور شد . از معروفترين آنها اتابكان دمشق و موصل ، اتابكان آذربايجان ، اتابكان فارس ، اتابكان زنگى ، امراى بكتكين ارتيقه ، اتابكان لرستان ، قتلغ خانيان و شاهان ارمنستان مىباشند . اتابكان آذربايجان ( 531 - 622 ه . ق . ) مؤسس اين سلسله شمس الدين ايلدگز غلام يكى از امراى سلجوقى بود كه سرانجام در دربار سلاطين سلجوقى معزز شد و بيوهء طغرل برادر سلطان مسعود سلجوقى را به همسرى گرفت و با وى در حكومت آذربايجان شريك شد . اتابكان آذربايجان عبارت بودند از : 1 - شمس الدين ايلدگز ( جلوس 531 ه . ق . ) . 2 - محمد جهان پهلوان بن ايلدگز ( جلوس 568 ه . ق . ) . 3 - قزل ارسلان عثمان بن ايلدگز ( جلوس 581 ه . ق . ) . 4 - ابو بكر نصرة الدين محمد ( جلوس 587 ه . ق . ) . 5 - مظفر الدين اوزبك ( جلوس 607 ه . ق . ) . اين سلسله به دست جلال الدين خوارزمشاه منقرض شد . اتابكان آذربايجان كه پايتخت آنها تبريز بود در آبادى اين شهر كوشيدند و دربارشان مركز شعرا و نويسندگان معروفى بود . اتابكان سلغرى : - اتابكان فارس اتابكان سنجار سلسله‌اى از امراى آل زنگى كه در ولايت سنجار حكمرانى كرده‌اند . سيف الدين غازى در سال 566 ه . ق . ولايت سنجار را گرفت ، و حكومت آنجا را به برادر خود عماد الدين زنگى اين مودود سپرد . بعد از وفات عماد الدين زنگى ، پسرش قطب الدين محمد به جايش نشست ، بعد از او پسرش شاهنشاه امارت يافت ، اما به زودى برادرش محمود ابن محمد جاى او